چرا تهویه گلخانه در زمستان هم ضروری است؟ بررسی دلایل علمی و زیستمحیطی
در نگاه اول ممکن است چنین تصور شود که تهویه گلخانه بیشتر مربوط به تابستان و فصلهای گرم است، چرا که در آن زمان، کنترل دمای بالا و جلوگیری از گرمازدگی گیاهان، اولویت دارد. اما این نگاه سطحی و نادرست است. در حقیقت، تهویه گلخانه در زمستان نهتنها ضروری است بلکه نقشی حیاتی در سلامت زیستی، کنترل بیماریها، حفظ تعادل دمایی و تنظیم اکسیژن و دیاکسیدکربن دارد. برخلاف باور عمومی، سیستم تهویه در زمستان صرفاً برای کاهش دما استفاده نمیشود؛ بلکه هدف اصلی آن ایجاد تعادل در میکروکلیمات گلخانه است.
در فصل زمستان، گرچه هوا سرد است و استفاده از سیستمهای گرمایشی در گلخانهها رایج میباشد، اما بدون تهویه مناسب، این گرما بهدرستی توزیع نمیشود. هوای گرم به دلیل سبکتر بودن، به سمت بالا حرکت کرده و لایهای از هوای سرد و مرطوب در نزدیکی سطح خاک باقی میماند که میتواند بهمرور سبب پوسیدگی ریشهها، گسترش قارچها و حتی توقف رشد گیاهان شود. تهویه گلخانه در زمستان دقیقاً برای مقابله با این پدیده طراحی میشود تا دما، رطوبت و جریان هوا بهصورت یکسان و هماهنگ در تمامی نقاط فضای کشت جریان یابد.
?✦▌ نکته حیاتی: اگر تهویه گلخانه در زمستان بهدرستی انجام نشود، حتی با وجود گرمایش کافی، گیاهان ممکن است دچار کمبود اکسیژن، افزایش رطوبت نسبی، رشد قارچها و بیماریهای باکتریایی شوند؛ بنابراین فقط گرما کافی نیست، گردش مداوم هوا کلید اصلی سلامت گیاه است.
افزون بر آن، در زمستان، به دلیل بسته بودن بیشتر درها و پنجرههای گلخانه، غلظت دیاکسیدکربن افزایش مییابد. اگر CO₂ بهطور مؤثری تهویه نشود، فرآیند فتوسنتز گیاهان دچار اختلال میشود. در مقابل، با تنظیم دقیق تهویه، میتوان بهصورت هدفمند از CO₂ بهرهبرداری کرد و حتی راندمان فتوسنتز را در برخی گونهها افزایش داد.
یکی دیگر از عوامل مهم در تهویه زمستانی، کنترل رطوبت نسبی هواست. در اثر گرمایش بیش از حد و نبود تهویه، رطوبت در سطوح داخلی گلخانه (سقف، دیوار، شیشهها) متراکم میشود و قطرات شبنم تشکیلشده میتوانند ناقل بیماری باشند. تهویه مناسب نهتنها موجب تبادل هوای داخلی با هوای بیرون میشود بلکه با حذف بخار آب اضافی از محیط، از رشد کپک، زنگزدگی سازه و کاهش شفافیت پنجرهها نیز جلوگیری میکند.
از سوی دیگر، برخی از گیاهان مانند توتفرنگی، فلفل، گوجهفرنگی و خیار به تغییرات ناگهانی دما بسیار حساس هستند. تهویه گلخانه در زمستان باعث میشود که اختلاف دمای روز و شب بهطور تدریجی تنظیم شود و گیاه دچار شوک سرمایی نگردد. به این ترتیب، فرآیند رشد مداوم، متعادل و پایدار باقی میماند.
نکته قابلتوجه دیگر آن است که در سیستمهای تهویه زمستانی، هدف این نیست که هوای سرد مستقیماً وارد فضای کشت شود، بلکه هوای تازه باید ابتدا با لایههای گرم موجود ترکیب شده و سپس بهصورت متعادل در سطح گلخانه منتشر شود. این فرآیند معمولاً با کمک فنهای سیرکوله، ونتیلاتورها یا هواسازهای خاص زمستانی انجام میشود که در بخشهای بعدی مقاله بهتفصیل به آن خواهیم پرداخت.
در مجموع، تهویه گلخانه در زمستان نهتنها اقدامی تکمیلی برای سیستم گرمایشی است، بلکه یکی از ارکان اصلی حفظ سلامت، تعادل زیستی و بازدهی اقتصادی کشت گلخانهای محسوب میشود. در کشورهایی با اقلیم سرد نظیر هلند، کانادا و شمال ایران، تجربه نشان داده که ترکیب دقیق بین گرمایش و تهویه باعث افزایش ۳۰ تا ۴۵ درصدی راندمان تولید محصولات کشاورزی شده است.
در ایران نیز شرکتهایی مانند ایمن تهویه الوند با طراحی سیستمهای تهویه تخصصی گلخانه برای فصول سرد، توانستهاند راهکارهای مؤثری ارائه دهند که ضمن حفظ گرما، از تهویه کافی نیز اطمینان حاصل گردد. این شرکت با استفاده از تجهیزات هوشمند و طراحی مهندسیشده توانسته بخش مهمی از بازار تهویه گلخانه زمستانی را پوشش دهد.
در نهایت، نادیدهگرفتن تهویه در زمستان، یکی از مهمترین دلایل شکست پروژههای گلخانهای در فصل سرد است. برای داشتن کشت موفق و پایدار، باید تهویه بهعنوان یک نیاز دائمی و نه صرفاً فصلی در نظر گرفته شود.
